Kamp Westerbork

Kamp Westerbork

‘Stad op de heide’
In de Tweede Wereldoorlog zijn vanuit Kamp Westerbork bijna 107.000 joden, 245 zigeuners en enkele tientallen verzetsstrijders per trein gedeporteerd naar concentratie- en vernietigingskampen in Duitsland, Polen en Tsjechië. Slechts 5000 kwamen uiteindelijk terug.

 

Schuldig landschap
Schrijver, schilder en beeldhouwer Armando bedacht de term ‘schuldig landschap’ voor het landschap waar tijdens de Tweede Wereldoorlog de verschrikkelijkste dingen gebeurden. Het ruige, desolate landschap zelf keek onaangedaan toe en reageerde niet op de gruwelen waar het getuige van was, zoals in Drenthe de deportatie van 102.000 mensen. Een niet te bevatten aantal slachtoffers.

Kamp Westerbork, ‘stad op de heide’ was overigens geen schepping van de Duitse bezetter, maar werd al vóór de oorlog, in 1939, in opdracht van de Nederlandse regering gebouwd. Navenant genoeg diende het kamp aanvankelijk als opvangkamp voor Joodse vluchtelingen uit nazi-Duitsland. Na de Kristallnacht van 9 november 1938 ontstond een grote stroom Joodse vluchtelingen uit Duitsland. In januari 1940 woonden slechts 167 vluchtelingen in het kamp. Drie maanden later, dus vlak voor de inval van de Duitsers, was dit aantal al ruim verviervoudigd tot 750.

Na de Nederlandse capitulatie besloten de autoriteiten alle Joodse vluchtelingen in Westerbork onder te brengen. In het kamp heerste nu een ander regime. Vrijheden waren beperkt en er was bewaking rond het kamp. De nieuwe kampcommandant vormde een kamporganisatie waarbij de insteek was om de Duitse autoriteiten zo lang mogelijk buiten de deur te houden. Dat lukte niet omdat de Duitsers ontevreden waren over de gang van zaken. In 1942 nam de bezetter de leiding van het kamp over en maakte er een doorgangskamp van. Vanaf juli 1942 vertrokken er in totaal 93 treinen vanuit Kamp Westerbork richting de Oost-Europese kampen. Elke week twee transporten. Op 13 september 1944 vertrok het laatste transport. De meeste treinen reden naar Auschwitz. Andere transporten gingen naar Sobibor, Theresienstadt en Bergen-Belsen. Een veel kleiner aantal ging naar de kampen Buchenwald en Ravensbrück.

Kamp Westerbork is nu geheel omsloten door bossen, maar in de oorlogsperiode lag het open en bloot op de vrijwel boomloze heide.

20181005_1308 DSCN4405 Kampwesterbork © LH Schepers

Paarse lupinen

In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork staat het persoonlijke verhaal van de slachtoff ers centraal. Op de vroegere appèlplaats staan 102.000 stenen: één steen voor iedere Jood, Roma, Sinti of verzetsstrijder die vanuit Westerbork is gedeporteerd en niet terugkwam. Lopend over de paden is de tragische geschiedenis voelbaar, misschien nog wel het meest wanneer in het voorjaar de lupinen gaan bloeien, de paarse lupinen waarover Philip Mechanicus in zijn in Kamp Westerbork bijgehouden dagboek op 10 juni 1943 schreef: ‘Vlak achter het prikkeldraad van het kamp bloeien statig de paarse lupinen. Een verkwikking voor het oog van de duizenden gedeukte mannen, vrouwen en kinderen, die in het avonduur uit de dorre straatjes tussen de doodse barakken, of uit de stomme vensters van de vieze washokken de natuur kunnen begluren.’ Ze zijn decennia later nog steeds te zien, de paarse bloemen die destijds voor zo velen een ‘verkwikking’ waren. Daaruit blijkt dat het wrede landschap ook troost kon bieden

2020503_1152 DSC451288 Kamp Westerbork Wagon © LH Schepers

De 102.000 Steentjes

Het monument ‘De 102.000 stenen’ in Kamp Westerbork is opgericht ter nagedachtenis aan de Joden, Roma, Sinti  en verzetsmensen, die via het doorgangskamp Westerbork naar concentratiekampen werden gedeporteerd en niet terugkeerden.

‘Tussen 1942 en 1945 zijn door de Duitse bezetter vanuit kamp Westerbork meer dan 107.000 Nederlandse joden, Roma en Sinti weggevoerd. Dit kamp was in 1939 gebouwd als Centraal Vluchtelingenkamp voor uit Duitsland gevluchte joden. In 1942 werd het een Durchgangslager, een verzamelplaats voor in Nederland levende joden. Vanuit kamp Westerbork werden zij, evenals Duitse vluchtelingen, 245 Sinti en tientallen verzetsstrijders naar vernietigingskampen als Auschwitz en Sobibor gedeporteerd. 93 keer vertrok zo’n transport; slechts 5.000 gedeporteerden kwamen terug.

Van de gedeporteerden keerden 102.000 niet terug. Als onderdeel van de symbolische herinrichting zijn op de vroegere appèlplaats van het kamp 102.000 stenen geplaatst. Dit was een initiatief van een aantal oud-kampgevangenen, verenigd in de Werkgroep 102.000. Dankzij bijdragen van bijna alle gemeenten in Nederland kon deze verwijzing naar de laatste verblijfplaats in ons land van 102.000 gedeporteerde en vermoorde joden worden gerealiseerd.’

20180529_192010 Kamp Westerbork

Tekens in Westerbork

Het monument ‘Tekens in Westerbork’ staat op het terrein van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Het monument, in de vorm van vijf graftombes van natuursateen herinnert aan de bestemmingen van de treinen waarmee meer dan 107.000 Nederlandse Joden, Roma,  Sinti en verzetstrijders tussen 1942 en 1945 naartoe werden gedeporteerd: Sobibor, Mauthausen, Bergen-Belsen, Auschwitz-Birkenau en Theresienstadt.

De teksten op de vijf gedenkstenen luiden:

‘SOBIBOR
34.313 GEDEPORTEERD
IN SOBIBOR ZIJN 34295 JODEN UIT NEDERLAND VERMOORD.’

‘BERGEN BELSEN
3.751 GEDEPORTEERD
IN BERGEN BELSEN ZIJN MEER DAN 1700 JODEN UIT NEDERLAND VERMOORD.’

‘THERESIENSTADT
4.870 GEDEPORTEERD
IN THERESIENSTADT ZIJN MEER DAN 175 JODEN UIT NEDERLAND VERMOORD.
VIA THERESIENSTADT ZIJN 3000 JODEN NAAR AUSCHWITZ GEDEPORTEERD.’

‘MAUTHAUSEN
1.750 GEDEPORTEERD
IN MAUTHAUSEN ZIJN 1.749 JODEN UIT NEDERLAND VERMOORD.’

‘AUSCHWITZ-BIRKENAU
60.330 GEDEPORTEERD
IN AUSCHWITZ-BIRKENAU ZIJN MEER DAN 56500 JODEN UIT NEDERLAND EN MEER DAN 200 SINTI EN ROMA UIT NEDERLAND VERMOORD.’

 

Bron: Nationaal Comité 4 en 5 mei

20200503_1157 DSC02352 Tekens in Westerbork © LH Schepers

Bevrijding 12 april 1945

Na de bevrijding op 12 april 1945 bleef het kamp eerst in gebruik als interneringskamp voor NSB’ers. Daarna diende het als militair kampement en repatriëringkamp voor Indische Nederlanders. De langste periode was het onder de naam ‘Schattenberg’ een woonoord voor Molukkers (1951-1970)

Monument Roma en Sinti

Op verschillende plaatsen in Nederland zijn monumenten verrezen voor Roma en Sinti. De Sinti en Roma waren, evenals de Joden, een van de hoofdgroepen waarop de vernietigingsdrift van de nazi’s zich richtte. Doordat de nazi’s geen registratie bijhielden van de moord op de Roma en Sinti, weet men nog steeds niet hoeveel er zijn omgekomen. Als betrouwbaarste schatting wordt een aantal tussen 400.000 en 500.000 genoemd. Binnen de Roma- en Sintigemeenschap eert men de overledenen door hen met rust te laten. In de cultuur van de Sint en Roma heeft de overleden eeuwige rust…   Als je naam te vaak genoemd wordt na je dood, krijg je niet de rust die je verdient.

Op 16 mei 2024 werd een monument voor Roma en Sinti in Westerbork onthuld.

Roma-Sinti-monument-Westerbork-2024-0516_131011_upscale-Transparant-1