DOMO – Drentse OnderMelk Organisatie. De zuivelfabriek in Beilen is in 1938 opgericht door de Drentse Zuivelbond (1897), een verbond van coöperatieve Drentse zuivelfabrieken. De fabriek verwerkte het te veel aan ‘ondermelk’ - koemelk waarvan het merendeel van het melkvet verwijderd is voor de productie van karnemelk of kaas met een laag vetgehalte. Ondermelk is een restproduct van de productie van roomboter. Inmiddels maakt de zuivelfabriek deel uit van het concern Friesland-Campina. De laatste jaren legt de vestiging in Beilen zich toe op de productie van kindervoeding, met name voor de Chinese markt.

Het Terhorsterzand is een klein, maar gevarieerd terrein met uitgestoven laagten, veenputrestanten, droge en vochtige heide met een ven en jeneverbesstruwelen. Het terrein maakte voor de komst van de A28 deel uit van het Dwingelderveld. De Makkummerplas is de grootste plas in het gebied. Het terrein lijkt nog sterk op het Dwingelderveld. Als natuurliefhebber en veldbioloog deed Jac.P. Thijsse in 1929 onderzoek naar de natuurwaarde van het Dwingelderveld. En er valt hier nog altijd prachtige natuur te beleven, in een rijke schakering van heide, dennen- en loofbossen, stuifzanden, veentjes en plassen. Thijsse omschreef zijn bezoek aan de Dwingeloosche Heide als ‘één van de gelukkigste weken van mijn leven’

De Hoge Heerlijkheid Ruinen (Nedersaksisch: Rune) is een brinkdorp. Ruinen was vanaf de middeleeuwen tot de Franse tijd (18e eeuw) een hoge heerlijkheid, een nagenoeg zelfstandig functionerend rechtsgebied. Een akte van 1139 vermeldt Otto van Ruinen als één van de dienstmannen (leenheer) van de bisschop van Utrecht. In 1140 stichtten benedictijner monniken een klooster met een bijbehorende Mariakapel. Het klooster is in 1325 verplaatst naar Dickninge bij Meppel.

Dit landgoed bestaat al sinds 1382 en ligt op een zandrug in het brede beekdal dat lang geleden vergraven werd tot de Oude Vaart. Op de vruchtbare essen werden akkers aangelegd. Weiland en hooiland waren er in de beekdalen in overvloed. Op het landgoed staan vijf pachtboerderijen. Runderen staan ‘s zomers in de weilanden op en rond Rheebruggen. Met hun mest worden de akkertjes bemest waar rogge, haver en gerst wordt verbouwd.

Voorloper van de Drentse Hoofdvaart, gegra-ven in de achttiende eeuw voor het turftransport vanuit de Dieverder en Smilder Venen. Om de Oude Vaart bevaarbaar te houden was het een kunst om voldoende water in de oude vaart te houden. De ijs vogel voelt zich thuis op de Oude Vaart en is er veelvuldig te spotten. Uiteindelijk werd er vlak naast de Drentse Hoofdvaart gegraven.

Als een Prehistorische mega-bulldozer boetseerde Moeder Natuur tijdens de ijstijd, ongeveer 150.000 jaar geleden het landschap nu nog zichtbaar als een complex van stuwwallen, opgestuwd door landijs. Ook de Tweede Wereldoorlog tekende het landschap. Vanaf oktober 1942 is door de aanleg van een Duits militair vliegveld (Fliegerhorst) een groot deel van de heide afgegraven en geëgaliseerd. Ook het grote hunebed (D53) bij de Havelterberg moest wijken. De Luftwaffe stond op sloop omdat geallieerde bombardementen het hunebed als oriëntatiepunt zouden kunnen gebruiken. Archeologen demonteerden D53 en ingegraven. Hunebed D54 werd afgedekt met zand. Zo werd sloop voorkomen. Een jaar later is de ‘Fliegerhorst’ door 120 grote Amerikaanse bommenwerpers voorgoed weg gevaagd. Het resultaat was een maanlandschap van heuvels en bomkraters. Maar ‘ieder nadeel heb z’n voordeel ’ – in de bomkraters gedijen nu bijzondere plantensoorten en ze zijn een ideaal leefgebied voor reptielen en amfibieën.

Diever ademt Shakespeare. Toneelvereniging Diever speelt al sinds 1946 stukken van Shakespeare in de openlucht, in het Shakespeare Theater Diever. Jaarlijks bezoeken duizenden mensen de openluchtuitvoeringen van dichter, acteur en toneelschrijver William Shakespeare (1564-1616). Ook de overdekte voorstellingen in het kleine Globe theater in Diever zijn populair in de wintermaanden. Beeld van de elfenkoningin Titania die de ezelskop van Spoel de Wever kust. Op de sokkel het gedicht Midzomernachtdreum van Roel Reijntjes (1923-2003).

In de Tweede Wereldoorlog legde de knokploeg Diever een schuilhol in het dennenbos van landgoed Berkenheuvel aan in de winter van 1943-1944. Ze groeven een zandheuvel uit, bekleedden wanden en plafond met dennenstammen en dekten de schuilplaats weer af met zand. Een van de leden van de knokploeg las veel indianenverhalen en zo komt 'De Wigwam' aan zijn naam. Van hieruit ondernam de verzetsgroep allerlei illegale activiteiten. Ook verbleven er soms geallieerde piloten in het hol.

Maarliefst vijf hunebedden liggen in het veld bij Bronneger, dat als satellietdorp van Drouwen in de dertiende eeuw is ontstaan. Het is een typisch esdorp aan de rand van het beekdal van het Voorste Diep, een bovenloop van de Hunze. Dichtbij Bronneger, aan de Steenakkers, liggen twee grafheuvels en maar liefs vijf hunebedden, D21, D22, D23, D24 en D25. Hiervan is D21 vermoedelijk de oudste (3.400 v. Chr) D22 is het kleinste nog bestaande hunebed van Nederland

Het Voorste diep, aan de westkant van de Hondsrug, die bij Borger door de Hondsrug brak en Achterste Diep aan de oostkant vormen de twee bronrivieren van de Hunze. Bij Gasselternijveen komen Voorste- en Achterste Diep samen en vormen de Hunze die via het Deltagebied Tusschenwater uitmondt in het Zuidlaardermeer. Tusschenwater is een natuurgebied dat is ontstaan door de aanleg van een waterberging en waterwingebied..

De Buunerkeet (Buinerkeet) was van oorsprong een oude ossenhut. De boeren gebruikten die als stal en schuilpaats voor de ossen die meehielpen bij het bewerken van het land. De stal is na brand herbouwd. Er ligt een brede met veldkeien geplaveide weg zoals in veel Drenthese bossen er kilometers van liggen. Tijdens de ontginning kwamen duizenden zwerfstenen tevoorschijn waarmee de zandwegen zijn verhard. Veel van deze ‘flintenwegen’ zijn in de jaren ‘20 en ‘30 van de vorige eeuw aangelegd.

Het Hunzebos vormt het kloppende hart van het IJstijdenlandschap dat hier nog grotendeels onaangetast aanwezig is. De streek is rijk aan overblijfselen uit de ijstijden. Hier liggen het Hunzebos en Leewal, een raadselachtige steile wal die door het landschap kronkelt. In de laatste ijstijd was het in het Hondsruggebied ’s zomers niet meer dan een paar graden boven nul en bleef de grond permanent bevroren. Dit zorgde voor bijzondere geologische verschijnselen. Bij het Hunzebos bij Exloo kun je daar een mooi voorbeeld van zien. Geologen noemen het een droogdal. Verder ligt hier nog de Leewal, een van de steile zandruggen die door het landschap kronkelen.

Kijk om u heen, westelijk van u de sterke glooiing van de Hondsrug terwijl aan de oostkant de diepte zich aftekent, het lager gelegen veenkoloniaal landbouwgebied.

Het zal u verrassen… Valthe is een vestingdorp uit de 16e eeuw. De Valtherschans was een verdedigingswerk van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden om de vijanden buiten de deur te houden. De Valtherschans werd in 1621 aan de oostkant van het dorp Valthe aangelegd op de plek waar de Hondsrug overging in het lager gelegen Bourtangermoeras. Hier liep een dijk, de Valtherdijk, dwars door het enorme veenmoeras richting de Duitse grens. De schans lag op een strategische plaats met goed zicht op de dijk zodat je de vijand uit de verte al aan kon zien komen.

Na gewaarschuwd te zijn voor een razzia vertrekt een aantal Joden in oktober 1942 uit Emmen. Ze arriveren in het holst van de nacht bij Bertus Zefat, een kippenhouder te Valthe. Aanvankelijk verstopt Zefat de vluchtelingen in één van zijn kippenhokken achter het huis. Vanwege gevaar voor ontdekking verplaatst hij de onderduikers al snel naar een schuilplaats die zij in het Valtherbos uitgroeven. De schuilplaats bestond uit een woongedeelte van zes bij drie meter en een kleiner slaaphol, beide afgedekt met stammen, takken en bladeren. In 1943 ontdekt een nietsvermoedende wandelaar de schuilplaats doordat hij plotseling door het dak zakt.

In het Valtherbos en in de Emmerdennen liggen hunebedden en grafheuvels. Hunebedden en grafheuvels zijn grafmonumenten van 5000 jaar geleden. De toenmalige bewoners gebruikten de deze als begraafplaats en bedekten de overledenen met laagjesaarde. De overledenen werden bijgezet in een kuil, boomkist, hunebed, steenkist, grafkist, urn, tombe of grafkamer. De grafheuvels kwamen in zwang na het eerdere gebruik van hunebedden

Een langgraf is een type hunebed waarvan maar één exemplaar in Nederland bekend is: hunebed D43 bij Emmen. Het langgraf onderscheidt zich van "normale" hunebedden doordat het bouwwerk zelf geen dekstenen heeft. Een langgraf bestaat uit (één of meer) hunebedden ingesloten in een door een heuvel bedekte steenkrans. De heuvel met de twee hunebedden is maar liefst 40 meter lang.

Zuidoost Drenthe was vanaf het midden van de 19e eeuw de grootste turf leverancier van Nederland. Turf was een belangrijke brandstof. Het gebied kende grote armoede onder de veenarbeiders. De Eerste Wereld Oorlog bracht Zuid-Oost Drenthe ‘Gouden tijden’. Da veranderde na 1920 ton de turf markt vrijwel volledig instortte en er grote werkloosheid ontstond. Om Zuidoost Drenthe nieuwe impulsen te geven wees de landelijke overheid na 1945 Emmen aan tot een zogeheten ontwikkelingsgebied. De stad groeide als kool door bedrijfsvestigingen, de bouw van woningen en voorzieningen. Het boerendorp maakte een metamorfose door tot stedelijke kern. De industrialisatie leidde tot veel vraag naar arbeiders en maakte de bouw van nieuwbouwwijken noodzakelijk. Deze zijn op relatief grote afstand van de bestaande kern gebouwd, om landschappelijk waardevolle gebieden te behouden. Met deze bijzondere stedenbouwkundige opzet, waarbij veel aandacht uitging naar het behoud van groene corridors, verwierf Emmen internationale faam.

Een baken voor reizigers. De kerktoren is de trots van de Sleners, met 68 meter de hoogste van Drenthe. De kerktoren diende vroeger als baken voor reizigers op het Ellertsveld, vanwege zijn hoogte.. De toren, die dateert uit het einde van de 14e of begin van de 15e eeuw, was op heldere dagen van ver te zien en hielp reizigers hun weg te vinden.

Uit archeologische vondsten blijkt dat rond Oosterhesselen prehistorische boeren al ver voor onze jaartelling gedeelten van de zandgronden bewerkten, al was het heel primitief. De oudste gevonden resten van bewoning zijn van meer dan 8.000 jaar v. Chr. De kerk van Oosterhesselen is in de veertiende eeuw gebouwd. Opvallend is dat de middeleeuwse monumentale kerktoren los staat van de kerk. Het lijkt er op dat zij in het begin aan elkaar verbonden waren. Een klein nis, afwijkend van de andere drie zijden, doet vermoeden dat hierlangs vroeger de kerkzolder betreden kon worden.

Gees is een esdorp met een opvallend groot aantal Saksische boerderijen. In 1208 staat in een oorkonde Gees al vermeld. Gees is vermoedelijk van ‘gies’ afgeleid, dat ‘onvruchtbaar’ betekent. Dat lijkt een verwijzing naar de langgerekte onvruchtbare zandheuvel waarop Gees ligt. Gees is een geliefde bestemming van wandelaars en fietsers. In het centrum staat het Drenthepad-wandelmannetje pal naast een enorme zwerfkei.

Het Drenthepad is door Nivon-vrijwilligers bedacht en als LAW2 in 1975 geopend. Feitelijk het eerste lange afstand wandelpad van Nederland dat wit-rood was gemarkeerd. Bij de officiële erkenning als streekpad op 31 maart 1996 onthulde de toenmalig commissaris van de Koningin Relus ter Beek het wandelmannetje, een monument voor het Drenthepad.

De Geeserstroom, voorheen het Loodiep, is een eeuwenoud beekdal. Langs de beek hebben boeren uit Gees en Zwinderen eeuwenlang gehooid en hun koeien geweid. Na kanalisaties, in de jaren ’30 en de jaren ’60 van de vorige eeuw, is het gebied in 1998 ingericht om water langer vast te houden. Er ontwikkelde zich een prachtig stukje moerasnatuur met zeldzame fauna zoals de roerdomp. Het gebied hield het water zo goed vast dat er gewasschade bij boeren ontstond. Daarnaast liepen de kelders van bewoners vol. Om dit probleem het hoofd te bieden is de Geeserstroom uitgediept. Onbedoeld neveneffect daarvan is verdroging die negatief uitpakt voor zeldzame vogelsoorten zoals porseleinhoen, waterral, roerdomp en sprinkhaanrietzanger.

De Klinkenberg is een restant van een ‘mottekasteel’: een middeleeuwse, veelal torenvormige versterking op een aarden, afgeplatte heuvel, de motte. Het kasteel bestond uit een hoofd- en voorburcht en was omgeven door een gracht. Na zandafgraving in 1936 is alleen het huidige restant van de 6 meter hoge motteheuvel nog zichtbaar.

Mantingerbos en -weiden bestaan uit grasland, houtwallen en elzenbos. Ze liggen in een beekdal van het brongebied het ‘Oude Diep’. Het Mantingerbos is tot nu toe het enige bos in Nederland waarvan is aangetoond dat het sinds de prehistorie al een bos is. Al bestaat er een vermoeden dat meer bossen heel oud zijn. In Drenthe gaat het dan om het Norgerholt, het Gasterse Holt, het Meerbosch, het Oeversebosje bij Emmen en een deel van het Asserbos. Het Mantingerbos is een beschermd natuurgebied en niet toegankelijk. De Mantingerweiden worden tegenwoordig voornamelijk als hooiland beheerd.

Orvelte is een monumentendorp ademt de sfeer van het historische verleden, een levendig en gastvrij dorp waar er alles aan is gedaan om de tijd honderd jaar terug te draaien. In de jaren zestig van de twintigste eeuw realiseerde de Stichting Orvelte hier een soort openluchtmuseum, geheel op negentiende eeuwse leest geschoeid. Het dorp staat bol van de folklore terwijl er toch ook mensen wonen en werken. Het is een oud dorp, dat in de annalen teruggaat tot aan 1362. In een orkonde is sprake van ‘Oervelde’ wat zoveel betekent als dorp ‘over het veld’. Het monumentendorp heeft de status van beschermd dorpsgezicht.

Met 69 treden sta je bovenop deze unieke itkijktoren van 14 meter hoog. Midden op het Drentsplateua waar je wordt beloond met een prachtig uitzicht over het Amerdiep en de bossen in het Hart van Drenthe. Dit is het meest zuidelijke stukje van het stroomdal van de Drentsche Aa. Enkele decennia geleden is dit gebied her ingericht en is er een schitterende plas dras natuurgebied ontstaan waar nu de bever zijn thuis heeft gevonden.

In de Tweede Wereldoorlog zijn vanuit Kamp Westerbork bijna 107.000 joden, 245 Roma, Sinti en enkele tientallen verzetsstrijders per trein gedeporteerd naar concentratie- en vernietigingskampen in Duitsland, Polen en Tsjechië. Slechts 5000 van hen kwamen uiteindelijk terug. Voor elke gestorven gevangene staat een steentje, samen de kaart van Nederland uitbeeldend. Kamp Westerbork, ‘stad op de heide’ was overigens geen schepping van de Duitse bezetter, maar werd al vóór de oorlog, in 1939, in opdracht van de Nederlandse regering gebouwd. Wrang genoeg diende het kamp aanvankelijk als opvangkamp voor Joodse vluchtelingen uit nazi-Duitsland.

Ver voordat de mensen zich permanent vestigden in het dorp Hijken, woonden ze in nederzettingen op het tegenwoordige Hijkerveld. Naast grafheuvels uit de IJzertijd liggen hier graven uit de Bronstijd en de Nieuwe Steentijd. Ook zijn er karrensporen te vinden die een weg markeren die al in de Steentijd in gebruik was. In het zuidelijk deel van het Hijkerveld bevindt zich een groot celtic-field of raatakkercomplex. Walletjes van stenen en aarde begrenzen de raatvormige akkers. Het Hijkerveld is vanaf de Steentijd tot in de Romeinse tijd bewoond geweest.

Aan de westzijde van het Hijkerveld, nabij het dorp Oranje, liggen de vloeivelden en het vloeimeer van de voormalige aardappelmeelfabriek Oranje. Na het sluiten van de fabriek is dit vloeiveldencomplex omgevormd tot het vogelreservaat Diependal. Het gebied is rijk aan bijzondere moeras- en watervogels